De waterkeringbeheerders hebben bij het beheren van de waterkering een doel voor ogen. Daarom stellen ze voor de grasbekleding een visie en streefbeelden op. In de visie verwoorden ze wat ze willen bereiken, afhankelijk van de functie van (een onderdeel van) de waterkering. Met streefbeelden kun je die doelen concreet vertalen naar situaties in het veld. Functie-eisen zijn tot slot de concrete en meetbare criteria waaraan de grasbekleding moet voldoen.

Een (fictief) praktijkvoorbeeld illustreert de beleidskeuzes.

Op deze poster met een toelichting staat een samenvatting. Dit is een eenvoudige benadering van de complexe materie, opgesteld door Ad Schoutens advies en begeleiding (www.degebiedsuitvoerder.nl).


Beheervisie

Waterkeringen maken deel uit van de leefomgeving en met name de grasbekleding op dijken zijn beeldbepalend. Ze dragen door de ligging en vorm bij aan de verspreiding van planten en dieren. Om de veiligheid te waarborgen is een goede belangenafweging en regulering van activiteiten rond de grasbekleding van de waterkeringen nodig .

De beheervisie waterkeringen is een beschrijving van de gewenste situatie van de grasbekleding. De waterkeringbeheerder bepaalt zelf in welk document hij deze visie beschrijft; het kan bijvoorbeeld in het beheer- en onderhoudsplan staan. Op grond van deze visie voert de waterkeringbeheerder haar beheertaak aan o.a. de grasbekleding uit. Dat komt tot uiting in het beheer en onderhoud en in de manier waarop de waterkeringbeheerder medegebruik toestaat.

Voorbeeld beheervisie: Het buitentalud van waterkeringen willen we vrij maken van vaste afrasteringen vanwege kans op schade bij drijfvuil of zware golfaanval.


Dijk vrij van afrasteringen (WVV)

Dijk vrij van afrasteringen (WVV)

Functies

In de visie worden de functies benoemd die aan de waterkering en aan de grasbekleding gekoppeld zijn. De grasbekleding op een dijk heeft als primaire functie om het grondlichaam te beschermen tegen erosie bij belasting door golven, stroming en/of waterstandsverschillen.

Naast deze functie van de grasbekleding is er ruimte voor niet-waterkerende functies, zolang deze het waterkerend vermogen niet negatief beïnvloeden. De hoofdfunctie sluit nevenfuncties niet uit, wat kansen biedt voor landschap, ecologie, landbouw, recreatie en de omgeving.

  • Waterveiligheid is de primaire functie.
  • Ecologie: ecologie is een belangrijke nevenfunctie van de waterkering. Op dijken kunnen ecologische waardevolle graslanden voorkomen die de biodiversiteit positief stimuleren.
  • Landschap: de waterkering is een belangrijk onderdeel van het landschap. De grasbekleding kan een bijdrage leveren aan de inpassing van de kering in het landschap om zo de landschappelijke waarde van het gebied te versterken.
Oude dijk

Oude dijk

  • Landbouw: Agrariërs willen de grasbekleding op dijken graag gebruiken voor beweiding van vee of als hooiland. Hierbij wenst men eiwit rijk gras.
  • Recreatie: Vanuit recreatie kunnen functie-eisen erg verschillen afhankelijk van de betreffende functie. Hierbij valt te denken aan de grasbekleding gebruiken als omgeving voor een fiets- of wandelroute, losloopplaats voor honden, struinroutes, zonneweide, maar ook voor kunst of evenementen.
  • Verkeer: Het bermgras langs de wegen moet voldoen aan de verkeersveiligheidseisen.
  • Bebouwing: Grondeigenaren willen zelf betrokken zijn bij het perceel rond de woning.
  • Ondergrondse infrastructuur: leidingstroken zijn bezwaard met zakelijke rechten en kunnen worden open gegraven. De functies van de grasbekleding kun je vertalen naar streefbeelden zoals in onderstaand figuur is weergegeven.

Agrarische functie met jongvee.

Agrarische functie met jongvee.

Schema functie_streefbeeld_functie-eis

Schema functie_streefbeeld_functie-eis

Streefbeelden

Een streefbeeld vertaalt de visie voor de grasbekleding naar een concretere uitwerking: een kwaliteitsbeeld dat meetbaar is.

De streefbeelden zijn gebaseerd op landelijke kaders en wetgeving, (bestuurlijke) keuzes, de ligging van de dijk en de potentie van de grasbekleding. Daarnaast moeten de streefbeelden realiseerbaar zijn en tijdgebonden.

De streefbeelden voor grasbekleding worden op verschillende manieren verwoord door de waterkeringbeheerders. Zo kan een waterkeringbeheerder er voor kiezen om:

Voorbeeld streefbeeld vegetatietype kruidenrijk

Soortenrijk Glanshaverhooiland (foto EurEco)

Soortenrijk Glanshaverhooiland (foto EurEco)


Functie-eisen

De verschillende functie-eisen voor de grasbekleding leiden tot integrale streefbeelden. Om deze streefbeelden te bepalen, zijn dus functie-eisen noodzakelijk. De functie-eisen zijn concrete en meetbare criteria waaraan de grasbekleding moet voldoen. Hieronder zijn enkele voorbeelden uitgewerkt.

Waterveiligheid

Vanuit waterveiligheid is een voorbeeld van een functie-eis ‘het borgen van de waterveiligheid door het grondlichaam te beschermen’. De functie-eis voor de grasbekleding is dan: de grasmat moet bestand zijn tegen belasting door golven in de vorm van golfklappen, stromend water, oplopend water en golfoverslag. Erosiebestendigheid is de mate waarin de grasbekleding bestand is tegen deze belastingen. De mate van doorworteling van de toplaag bepaalt de mate van erosiebestendigheid. Het WBI2017 hanteert hiervoor de categorieën gesloten, open en fragmentarisch.

Let wel: wanneer er geen sprake is van een golfoverslag, is er op de kruin en het binnentalud meer ruimte voor nevenfuncties van de grasbekleding. Dit komt omdat in dit geval de waterveiligheidsfunctie van de grasbekleding iets minder relevant is.

Ecologie

Voor deze functie kan het streefbeeld zijn ‘Fungeren als Ecologische Verbindingszone (EVZ)’ of ‘deel uit maken van het Natuurnetwerk Nederland (NNN)’. De hiervan afgeleide functie-eis kan zijn: ‘Bevorderen biodiversiteit door kruiden/soortenrijke grasbekleding of specifieke vegetatietypen.’ Het inwilligen van de eisen ten aanzien van de ecologische functies hangt af van de verwachte belasting. Bij dijktaluds waar de waterstaatkundige functie van gering belang is, het daardoor bijvoorbeeld mogelijk is schralere grond toe te passen, stijgen de kansen voor bijvoorbeeld ecologische functie-eisen.

>>>

Landschap

De landschappelijke functie-eisen zijn sterk afhankelijk van de omgeving waarin de waterkering ligt. Het behouden van landschappelijke waarden en het waar mogelijk versterken van deze waarden is een mogelijk streefbeeld voor waterkering. Dit kan door het toestaan van beweiding, omdat dit gebruikelijk is in de omgeving. Ook kan een korte en nette grasmat (gazonbeheer) een landschappelijke functie-eis zijn voor het inpassen van de waterkering in het omliggende landschap

Landbouw

Vanuit het oogpunt van de landbouw is een mogelijke functie-eis dat de taluds van de waterkering bereikbaar zijn voor grazers, bijvoorbeeld op boezemkades. Een functie-eis die hierbij aansluit is ‘de grasbekleding op de waterkering moet bereikbaar zijn vanuit aanliggende agrarische percelen’.

Recreatie

Recreatie kent vele vormen en de streefbeelden zijn dan ook zeer divers. Hierbij valt te denken aan het openbaar stellen van bepaalde trajecten voor wandelaars, als zonneweides of het organiseren van evenementen. Een mogelijk streefbeeld met betrekking tot recreatie is dat dit is toegestaan op de waterkering als de grasbekleding maar geen beschadigingen oploopt. Een functie-eis bij wandelroutes is dat het gras begaanbaar moet blijven: niet lang mag worden en dus vaker gemaaid wordt tot ruw gras of gazonlengte.

Functie-eisen omgeving:

  • Verkeer: Vanuit het oogpunt van verkeer kan een functie-eis zijn dat de overgang van de berm naar de verharding een gesloten grasbekleding moet zijn in verband met eventuele erosie bij overslag. Of juist een berijdbare berm met een halfverharding of doorgroeistenen.
  • Bebouwing: rond bebouwing gaat het om een nevenfunctie als tuin of openbare ruimte. De eis aan de grasbekleding is dat deze kort en netjes moet zijn: gazon.


Beheer- en onderhoudsplan

Zie ook: beheerplan en onderhoudsplan.

Toekenning van de functies, streefbeelden en functie-eisen van de grasbekleding gaat van grof (beheergebied) naar fijn (dijkvak), waarbij deze kunnen verschillen zowel in lengte richting als in dwarsrichting. De beheervisie beschrijft op grove lijnen de streefbeelden van de keringbeheerder. Op fijn niveau gebeurt dit in beheer- en onderhouds- of instandhoudingplannen (verschillende organisatie hanteren geven uiteenlopende namen aan hetzelfde type plan). Het uitwerken van functie-eisen per streefbeeld met betrekking tot grasbekleding gebeurt ook in het beheer- en onderhoudsplan. Het detailniveau waarop de functies, streefbeelden en functie-eisen zijn uitgewerkt per dijkvak is een afweging tussen maatwerk en inspanning.

>>>

In beheer- en onderhoudsplannen verwoordt de waterkeringbeheerder onder andere hoe de streefbeelden ten opzichte van de grasbekleding te bereiken via het beheer- en onderhoud of hoe de streefbeelden in stand te houden.

De figuur geeft een voorbeeld weer van het tot stand komen van een streefbeeld voor graslanden op de waterkering. Het stroomschema laat de waterkeringbeheerder aan de hand van de veiligheidsnormering (geen, laag, middel en hoog), ecologische waarde op basis van biodiversiteit en input vanuit de omgeving een vegetatietype als streefbeeld bepalen.

Onderstaande figuur is afkomstig uit een presentatie van Waterschap Vallei en Veluwe. Voor de volledige presentatie zie http://edepot.wur.nl/413074, of bekijk de videoregistratie op de kennisdag 2017.

Stroomschema streefbeelden (WVV)

Stroomschema streefbeelden (WVV)